{"id":3261,"date":"2024-07-30T22:32:55","date_gmt":"2024-07-30T17:32:55","guid":{"rendered":"https:\/\/yarat.uz\/?p=3261"},"modified":"2025-03-19T15:27:03","modified_gmt":"2025-03-19T10:27:03","slug":"uzilishlar-interrupts","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/yarat.uz\/?p=3261","title":{"rendered":"Apparatli uzilishlar (interrupts) [18+]"},"content":{"rendered":"

Uzilishlar – o’zi nima degani?<\/strong><\/p>\n

uzilish<\/strong> (interrupts, internal ruptures – “Ichki uzilishlar”) – mikrokontrollerning yana bir muhim xususiyatlaridan biri bo’lib, u mikrokontroller asosiy dasturi tomonidan bajarilayotgan jarayonlarning ma’lum bir maxsus vazifani bajarish uchun vaqtincha to’xtatib turilishi hodisasi hisoblanadi. Tegishli “maxsus topshiriq” bajarilib bo’lgan zahoti mikrokontroller asosiy dasturni qolgan joyidan davom ettirib ketaveradi (ko’pincha bunday uzilishlar mikrokontroller piniga yuborilgan tashqi ta’sir oqibatida sodir bo’lganligi sababli, ularni umumiy nom bilan “tashqi uzilish”<\/strong> – “\u0432\u043d\u0435\u0448\u043d\u0435\u0435 \u043f\u0440\u0435\u0440\u044b\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435” deb ataladi, vaholanki, aslida uzilish mikrokontrollerning o’zida (ichida) amalga oshiriladi).<\/p>\n

Mazkur vazifani dastur davomida bajarish ham mumkin, lekin bunda mikrokontroller vazifani bajarish paytida dastur algoritmi asosida ishlaydi va uning navbati yetib kelishini kutadi. Uzilish hosil qilinganda esa, o’sha paytda mikrokontroller qanday vazifa bajarayotganidan qat’iy nazar, ularnig hammasini “yig’ishtirib qo’yib”, kerakli “maxsus topshiriq”ni bajarishga kirishadi. Ya’ni, uzilishni sodir qiluvchi signal qabul qilingan zahoti (atigi bir necha mikrosekund<\/strong>lar ichida) mikrokontroller belgilangan vazifani bajarishga o’tadi.<\/p>\n

Uzilishlar ularni keltirib chiqaruvchi ta’sirlarga ko’ra, 2 xil turga bo’linadi: apparatli (tashqi<\/strong>) va dasturiy<\/strong> uzilishlar.<\/p>\n

Uzilishlarning amalda keng qo’llaniladigan turi – apparatli uzilishlar<\/strong> hisoblanadi. Bunday deyilishiga sabab, uzilish mikrokontroller pinlaridan birida yuqori (HIGH, +5V) yoki quyi (LOW, 0V) elektr signali paydo bo’lishi natijasida yuzaga keladi. Dasturiy uzilishlar<\/strong> – foydalanuvchi tomonidan dasturiy yo’l bilan, mikrokontroller ichki taymerlari yordamida sodir etiladigan uzilish turi.<\/p>\n

Arduinoda uzilishlar bilan ishlashda quyidagi buyruqlardan foydalaniladi:<\/p>\n

attachInterrupt(<pin tartibi>,<funksiya>,<rejim>) <\/strong>yoki attachInterrupt(<digitalPinToInterrupt(pin)>, <ISR>, <mode>);<\/strong> – uzilishni yo’lga qo’yish (boshlash);
\ndetachInterrupt(<pin tartibi>);<\/strong> – uzilishni to’xtatish;
\nnoInterrupts();<\/strong> – uzilish davrida bajarilayotgan funksiyaning bajarilishini to’xtatish;
\ninterrupts();<\/strong> – to’xtatib qo’yilgan funksiya bajarilishini (uzilishni) davom ettirish;<\/p>\n

Bu yerda:
\n<pin tartibi><\/strong> – uzilish hosil qilinadigan tartib raqami. Uzilish hosil qilish mumkin bo’lgan pinlar soni turli mikrokontrollerlarda turlicha bo’lishi mumkin. Tartib raqami – AVR mikrokontrollerlarida alohida tartiblanadi va aksariyat hollarda pin raqami bilan bir xil bo’lmaydi. ESP8266 mikrokontrollerlarida esa, pin (GPIO yoki D-pin) raqami bilan bir xil bo’ladi;
\n<funksiya> <\/strong>– uzilish sodir bo’lgan paytda bajarilishi zarur bo’lgan “maxsus vazifa” nomi. Uzilish sodir bo’lgan zahoti ushbu funksiya bajariladi; ESP8266\/32 da funksiya IRAM_ATTR<\/span><\/span><\/strong> yoki\u00a0<\/span><\/span>ICACHE_RAM_ATTR<\/span><\/span><\/strong> atributlari<\/a> bilan yaratiladi. Agar uzilish paytida bajarladigan funksiya kodida biron o’zgaruvchi qiymati foydalanuvchi kodi tomonidan o’zgartirilishi mumkin bo’lsa, global o’zgaruvchilar (asosiy dastur boshida) volatile<\/strong> spetsifikatori bilan e’lon qilingan bo’lishi kerak. Uzilish paytida bajariladigan funksiyaning kodi imkon qadar qisqa bo’lishi zarur, aksincha uzoq yoki tez-tez uzilishlar mikrokontrollerning to’xtalishlar bilan ishlashiga sabab bo’lishi mumkin.
\n<\/span><\/span><\/p>\n

<rejim><\/strong> – pinning uzilishni keltirib chiqaradigan holati. U quyidagi holatlardan biri bo’lishi mumkin: <LOW<\/strong>>, <RISING<\/strong>>, <FALLING<\/strong>>, <CHANGE<\/strong>>.<\/p>\n

LOW<\/strong> rejimida uzilish tegishli pinda quyi signal (0V) paydo bo’lganda yuzaga keladi.
\nRISING<\/strong> rejimida uzilish pindagi signal LOW (oV) dan HIGH (+5V) ga o’zgarganda yuzaga keladi.
\nFALLING<\/strong> rejimida uzilish signal HIGH (+5V) dan LOW (0V) ga o’zgarganda yuzaga keladi.
\nCHANGE<\/strong> rejimida signal qarama-qarshi holatga (HIGH dan LOW ga yoki LOW dan HIGH ga) o’zgarganda yuzaga keladi.<\/p>\n

Xo’sh, uzilishlardan qanday maqsadlarda foydalanish mumkin?<\/p>\n