Tanishing
ESP32-CAM platasi
19.04.2026

O'zing yarat!

Radioelektronika havaskorlari saytiga xush kelibsiz!

Muhim tushunchalar

MUHIM TUSHUNCHALAR

Saytdagi materiallarda, jumladan darslarda quyidagi asosiy tushunhalar keng qo’llaniladi (alfavit tartibida).

  • Algoritm – ma’lum bir vazifani bajarish harakatlarining aniq ketma-ketligi.
  • Analog signal – xususiyatlarini ixtiyoriy vaqtning ixtiyoriy momentida o’chash mumkin bo’lgan jismoniy (fizik) jarayon, u boshqa turdagi (tovush, yorug’lik, issiqlik, namlik va hokazo) signal turlaridan elektron komponentlar (datchiklar) yordamida qabul qilib olinadi yoki aksincha elektron komponentlar yordamida elektr signallarga aylantirilishi, zarurat bo’lsa xususiyatlarini deyarli yo’qotmagan holda kuchaytirilishi ham mumkin bo’lgan uzluksiz o’zgaruvchan signal. Raqamli signalga nisbatan ustunligi – ma’lumotni qayta ishlovchi ortiqcha elektron komponentlarsiz qayta ishlanishi, kuchaytirilishi, uzatilishi mumkin. Kamchiliklari – uzatish davomida qisman yo’qotilishi, shovqinlar qo’shilib qolishi, o’tkazgich qarshiligi sababli kuchlanishi pasayib ketishi mumkin, bu esa signalning sifati pasayishiga olib keladi.
  • Atmel, Atmel Corporation – 1984-2016 yillarda faoliyat yuritgan, keyinchalik Microchip Technology kompaniyasi tomonidan sotib olingan, yarim o’tkazgichli elektron komponentlarni ishlab chiqaruvchi AQSH kompaniyasi.
  • Arduino – elektronika va dasturlash sohasidagi bilimlar bilan mustaqil ravishda elektron qurilmalarni yoki ularning prototip va maketlarini yaratish imkoinini beradigan platforma. U o’z ichiga plata (Arduino mikrokontrolleri asosidagi modul-konstruktor) va dasturiy (Arduino IDE) vositalari majmuasini oladi. U Italiyaning shu nomli ovqatlanish maskani nomidan olingan (Arduino tarixi).
  • Arduino bibliotekalari (Biblioteka) – Arduinoda turli datchiklar va modullarning to’g’ri ishlashi uchun kerak bo’ladigan kodni o’z ichiga olgan, shuningdek shunchaki o’zida ko’pchilik takrorlaydigan dasturiy yechimlarni saqlaydigan  tayyor fayllar to’plami bo’lib, ular Arduino foydalanuvchilari va ayrim datchik yoki modullarni ishlab chiqaruvchilar tomonidan yaratilishi hamda ular tomonidan umumfoydalanishdagi veb-resurslarga (asosan, GitHubda) joylashtirilishi mumkin. Arduino bibliotekalari 2 xil turga bo’linadi – ichki va tashqi bibliotekalar. Ichki biblioteka deganda, Arduino IDE dasturi tarkibiga kiruvchi va u bilan birga o’rnatiladigan bibliotekalar tushuniladi. Tashqi biblioteka deganda esa, zarurat tug’ilganda umumfoydalanishdagi veb-resurslardan yuklab olinadigan va Arduino IDEga qo’lda o’rnatilishi talab etiladigan bibliotekalar tushuniladi. Biblioteka bir yoki bir nechta fayllardan tashkil topgan bo’lishi mumkin. Bibliotekaning asosiy fayli “.h” (<biblioteka_fayli_nomi>.h) kengaytmasiga, qo’shimcha fayli esa, “.cpp” (<biblioteka_fayli_nomi>.cpp) kengaytmasiga ega bo’ladi. Biblioteka ko’p fayllardan tashkil topgan bo’lsa, odatda barchasi yagona (<biblioteka_fayli_nomi>.zip nomli) zip formatidagi arxiv faylda saqlanadi. O’rnatish davomida Arduino IDE uni o’zi ochib, kerakli papkalarga joylashtirib oladi.
  • Arduino IDE – AVR mikrokontrollerlari uchun dastur kodini yaratishga mo’ljallangan dasturiy platforma. Hozirda qo’shimcha dasturiy vositalar va bibliotekalarni qo’llash orqali Arduino IDE platformasidan boshqa ko’plab mikrokontrollerlarni dasturlashda ham foydalanish mumkin.
  • Arduino qurilmasi – Arduino yoki uni qo’llab quvvatlovchi plata asosida hamda Arduino IDE dasturi yordamida foydalanuvchi tomonidan yaratilgan (yoki yaratilish jarayonida bo’lgan) shaxsiy loyihaning tayyor natijasi – foydalanuvchiuning dasturiy va texnik ijodi mahsuli. Arduino qurilmasi o’ziga mikrokontroller, kiritish-chiqarish modullari yoki komponentlari, elektr ta’minot bloki va tashqi korpus, shuningdek, ularning faqat ayrimlarini o’z ichiga olishi ham mumkin.
  • AVR – Atmel kompaniyasi tomonidan 1996 yildan boshlab yaratib kelinayotgan va 2016 yilda Microchip Technology kompaniyasi tomonidan sotib olingan 8 bitli mikrokontrollerlarning oilasi (Mega, Uno, Nano, Pro Mini).
  • Bluetooth Classic (SPP, Bluetooth SPP, Bluetooth Serial Port Protocol) – Bluetooth texnologiyasining audio yoki boshqa katta hajmli ma’lumotlarni o’zaro almashinish uchun keng qo’llaniladigan, dastlabki yaratilgan turi. Bluetooth texnologiyasining yangiroq BLE turidan ko’p energiya sarf qilishi bilan farq qiladi. Bluetooth Classic rejimida ma’lumot uzatish radiusi 10-15 metrgacha yetadi.
  • Bluetooth Low Energy (BLE, Bluetooth LE) – ma’lumot almashinishi jarayonida kam energiya sarflashga yo’naltirilgan turi. Hozirgi paytda ishlab chiqarilayotgan smartfonlar, gadjetlar va boshqa ko’plab qurilmalarda Bluetooth texnologiyasining har ikki turi ham qo’llab-quvvatlanadi (BLE rejimida ma’lumot uzatish radiusi 80-100 metrgachani tashkil qilishi mumkin). Arduino qurilmalarini yaratishda alohida modul ko’rinishida ishlab chiqariladigan Bluetooth modullardan keng foydalaniladi. Shuningdek, zamonaviy mikrokontrollerlarning ko’pchiligi (masalan, ESP32 va Raspberry mikrokontrollerlari) ichki Bluetooth modullarini ham o’z ichiga olgan. Alohida amaliy darslarda shunday modullar orqali Bluetooth Classic va BLE rejimlarida ma’lumot almashinish jarayonlari haqida to’xtalib o’tiladi.
  • Bulutli texnologiya (yoki bulutli hisoblashlar – Cloud Computing) – masofadagi serverlarda ma’lumotlarni saqlash va o’zaro almashinish imkonini beradigan axborot texnologiyasi. Ya’ni bu yerda bulut deganda, foydalanuvchilar ma’lumotlarini o’zida saqlovchi yoki ularni uzatuvchi va qabul qiluvchi serverlar tushuniladi. Bunday serverlarni “bulut” deyilishiga sabab, ularning jismonan qayerda joylashganligining ahamiyati yo’q, asosiysi u odatda Internet tarmog’ida joylashgan va xohlagan joydan unga bog’lanish imkoniyati mavjud. Arduino qurilmalarni yaratishda ham bulutli texnologiyalar Arduino qurilmasi (ijrochi) bilan uni masofadan boshqaruvchi qurilma (foydalanuvchi) o’rtasidagi ko’prik sifatida keng qo’llaniladi (Ma’lumki, 2 ta qurilma Internetga bog’langan bo’lishi, lekin bir-biriga bog’lana olmasligi, ya’ni bir-birini “ko’rmasligi” mumkin. “Ko’rinishi” uchun esa, ulardan hech bo’lmaganda bittasi “server”, ikkinchisi “mijoz” vazifasini bajarishi kerak. Buning uchun esa, “server” Internetdagi tashqi (“oq”) IP-manzilga ega bo’lishi yoki “mijoz” bilan bitta ichki tarmoqda joylashgan bo’lishi kerak. Buning iloji bo’lmagan vaziyatlarda esa, ya’ni har ikki tomon ham “mijoz” rolini bajargan hollarda, bulutli texnologiyalar ular o’rtasidagi 3-tomon sifatida “server” vazifasini bajarib beradi). Demak, 2 ta qurilma bir-biri bilan o’zaro bog’lana olmasa-da, 1-“mijoz” o’z ma’lumotini “bulutga joylashtirishi”, ikkinchisi esa o’sha ma’lumotni “bulutdan olishi” mumkin. Hozirda keng qo’llanilayotgan Buyumlar Interneti ham aynan shunday texnologiyaga asoslangan bo’lib, bulutli texnologiyaning ko’rinishlaridan biri hisoblanadi.

 

  • Buyumlar Interneti (IOT, Internet of Things) – bir-biriga va boshqa xizmatlarga Internet yoki boshqa tarmoq orqali bog’langan hamda ular bilan ma’lumot almashinuvchi jismoniy qurilmalarning tarmog’i. Soddaroq qilib aytganda, buyumlar interneti – aqlli buyumlarning alohida tarmog’i hisoblanadi. Buyumlar Internetida har bir Arduino qurilmasi shunday “buyum”lardan biri bo’lishi mumkin. Buyumlar Internetidagi qurilmalarni o’zaro bog’lashda bulutli texnologiyalar juda katta rol o’ynaydi.

  • Dasturlash – dastur tuzish jarayoni yoki ayrim uskunalarni (uning protsessorini) sozlash jarayoni.
  • Dasturlash tili – maxsus so’z-operatorlar, sintaksis va kodni tartiblash qoidalari majmuasi. Ushbu loyiha doirasidagi darslar davomida o’rganiladigan Arduino IDE platformasi dasturlash tili sifatida ham qaraladi. Aslida u C++ dasturlash tili asosida, uning Arduino qurilmalarini yaratish maqsadida yaratilgan, soddalashtirilgan ko’rinishi hisoblanadi.
  • Dastur kodi – dasturchi tomonidan muayyan dasturlash tilida yozilgan kod.
  • Diskret (mantiqiy, oddiy) signal – ma’lum vaqt oralig’ida qiymati o’zgarmaydigan, asosan yuqori (mantiqiy rost, +3.3/+5V, “1”, “true”) yoki quyi (mantiqiy yolg’on, 0V, GND, “0”, “false”) kuchlanish holatlaridan biriga ega bo’lgan elektr signali. Arduinoda diskret signalni raqamli signalning bir turi sifatida qaraladi. Batafsil bu yerda tanishish mumkin.
  • Elektr energiyasi – zaryadlangan zarrachalar ko’rinishida o’tkavgichlar orqali uzatiladigan energiya turi. Masalan, uni truba orqali oqayotgan suvga o’xshatish mimkin.
  • Elektr manbai – elektr energiyasini yetkazib beruvchi uskuna (elektr stansiyasi, rozetka, ta’minot bloki, batareyka, akkumulyator va boshqalar). Masalan, uni suv minorasiga qiyoslash mumkin.

  • Elektr iste’molchisi – elektr energiyasini iste’mol qiluvchi uskuna (radioelementlar, Arduino platalari, sensor va modullar, elektr priborlari va hokazo).
  • Elektr signali (dars materiallarida signal deb yuritiladi) – vaqt birligi davomida o’zgaradigan va o’zida ma’lum bir axborotni saqlovchi kattalik. Elektr signali asosan analog va raqamli signal turlariga bo’linladi. Shuningdek, raqamli signalning diskret (oddiy) va nodiskret (murakkab) signal turlari ham mavjud. Diskret (oddiy) signal ma’lum vaqt vaqt oralig’ida cheklangan sondagi qiymatlarga ega bo’ladi. Bunda qiymatlar maksimal soni raqamli qurilmaning razryadligi bilan cheklanadi. Arduinoni qo’llab-quvvatlovchi mikrokontrollerlar faqat raqamli signallarni qayta ishlashi imkoniyatiga ega. Biroq ular ichki ADC bloki yordamida, analog signalni o’qish (o’lchash) va qiymatlarni raqamlashtirish vazifasini ham bajarishi mumkin. Arduinoda analog signalni o’qish va raqamlashtirish analogRead(), ichki generator yordamida ko’p qiymatli (odatda, 0…1023 oralig’ida) diskret raqamli signalni hosil qilish analogWrite(), diskret raqamli signallarni o’qish digitalRead() va yozish digitalWrite() funksiyalari yordamida bajariladi.
  • Elektr kuchlanishi (kuchlanish) – elektr energiyasining asosiy xarakteristikasi bo’lib, uning potensialini ko’rsatadi. Kuchlanish volt (V) birligida o’lchanadi. Sxemalarda va formulalarda “U” (“U+”, “U-“) harfi bilan belgilanadi. Misol uchun, uni trubadagi suv bosimiga qiyoslash mumkin. Suv minorasining balandligi qancha yuqori bo’lsa, suvning bosimi shuncha katta bo’ladi. Muhim jihatlari: 1) Elektr manbasida (ta’minot bloki, akkumulyator) chiquvchi kuchlanish darajasi belgilanadi. Shuning uchun elektr zanjiridagi kuchlanish elektr manbai chiquvchi kuchlanishiga bog’liq bo’ladi. 2) Elektr iste’molchisida ta’minlash kuchlanishi hisobga olinadi va uning ishlashi uchun qanday kuchlanish kerak bo’lsa, shunday imkoniyatga ega bo’lgan elektr manbasiga ulash kerak bo’ladi. Kuchlanish etarli bo’lmasa, iste’molchi uskuna kamchiliklar bilan ishlaydi yoki umuman ishlamaydi (masalan, GSM modullar). Kuchlanish keragidan ortiq bo’lsa, uskuna qisman yoki butunlay ishdan chiqishi mumkin. Misol uchun, suv trubasidagi ortiqcha bosim turbinani yorib yuborishi mumkin, etarlicha emasligi esa, uni ishlata olmasligi mumkin. Kuchlanish nisbiy tushuncha bo’lib, uni tester yordamida o’lchashda testerning shuplari turli (“+” va “-“) qutbga ega bo’lgan nuqtalarga tekkaziladi. Aksariyat hollarda “-” qutbli shup qurilmaning sxemasidagi “GND”, “-” deb ko’rsatilgan nuqtalariga tekkaziladi, “+” qutbli shup esa, “GND” va “-” dan boshqa har qanday nuqtalarga tekkazilishi mumkin va shu nuqtadagi kuchlanishni o’lchash imkonini beradi.
  • Elektr toki (yoki tok kuchi) – o’tkazgich orqali o’tayotgan elektr energiyasining miqdori. Amper (A) birligida o’lchanadi. Sxemalarda va formulalarda “I” harfi bilan belgilanadi. Misol uchun, uni trubadan ma’lum vaqt oraligída o’tayotgan suv miqdoriga qiyoslash mumkin. 1) Elektr manbasida (ta’minot bloki, akkumulyator) tokning maksimal qiymati e’tiborga olinadi. Ya’ni, elektr iste’molchisi ma’lum vaqt oralig’ida elektr manbasining imkoniyatidan ortiq tok talab qilmasiligi (iste’mol qilmasligi) kerak. Aks holda, elektr manbasiga zarar yetishi mumkin (yoki u qizib ketishi va chiquvchi kuchlanishi pasayib ketishi mumkin). 2) Elektr iste’molchisida iste’mol toki, ya’ni elektr manbaisiga ulanganda qancha miqdorda tok talab qilishi hisobga olinadi. Demak, elektr zanjiridagi tok miqdori elektr iste’molchisi talabiga bog’liq va shunga mos elektr manbaidan foydalanilishi zarur. Elektr manbasidagi ortiqcha elektr toki qiymati iste’molchiga zarar yetkazmaydi va zahiraga qoladi (shu jihati bilan kuchlanishdan farq qiladi), undan boshqa iste’molchini ta’minlash uchun ham foydalanish mumkin. Elekt tokini tester yordamida o’lchashda zanjirning kerakli qismidagi o’tkazgich vaqtincha uzilishi va tester shuplari uning uchlariga tekkazilishi kerak bo’ladi. Akkumulyatorning sig’imi uning 1 soat davomida qancha tok yetkazib berishini bildiradi va Amper*soat (A*h) birligida o’lchanadi. Ya’ni, iste’mol toki miqdori va akkumulyator sig’imiga qarab, akkumulyator zaryadi qancha vaqtga yetishini aniqlash mumkin.
  • Elektr qarshiligi (qarshilik) – elektr iste’molchisi ma’lum kuchlanishda qancha elektr toki iste’mol qilishini bildiruvchi kattalik. Ya’ni, qarshilik qancha katta bo’lsa, undan shuncha kam elektr toki o’tadi. Qarshilik Om birligida o’lchanadi. Sxema va formulalarda “R” harfi bilan belgilanadi. Misol uchun, trubaning ma’lum bir bosimdagi suvni o’tkazish qobiliyati (diametri)ga qiyoslash mumkin. Om qoidasiga ko’ra, zanjirdagi tok kuchi I=U/R formula bilan, qarshilk R = U/I formula bilan aniqlanadi.

  • Elektr zanjiri – elektr manbai, iste’molchisi va ularni bog’lovchi o’tkazgichlar majmuasi. Agar elektr zanjiri yopiq (ulangan) bo’lsa, o’tkazgichlardan elektr toki o’tadi va iste’molchi undan foydalana oladi. Zanjir uzilsa, iste’molchi ham elektr manbaidan uziladi. Elektr toki doim 2 ta o’tkazgich orqali o’tadi. Doimiy tok musbat qutbdan chiqib, manfiy qutbga harakatlanadi. Odatda, qulaylik uchun qutblarni farqlashda musbat qutb o’tkazgichi qizil yoki oq, manfiy qutbniki esa qora yoki ko’k rang bilan tasvirlanadi.
  • Firebase (Google Firebase) – Google kompaniyasining Android ilovalari, veb-xizmatlar, datchiklar (sensorlar) va boshqalar tomonidan hosil qilingan har qanday ma’lumotlarni yaratish, boshqarish va o’zgartirish uchun mo’ljallangan ma’lumotlar bazasi platformasi, bulutli servis. Manzili: firebase.google.com. Ushbu bulutli servisning “Realtime Database” turi yordamida Arduino qurilmasiga ulangan yuklamalarni real vaqtda Internet orqali boshqarish yoki turli datchiklar ko’rsatkichlarini kuzatish mumkin. Servisga bog’lanish uchun foydalanuvchi o’zining Googledagi akkauntidan foydalanadi.
  • Funksiya – dasturiy kodning boshqa qismlaridan qayta-qayta foydalanish va natijani o’zgaruvchiga o’zlashtirish ham mumkin bo’lgan mustaqil bloki. Arduinoda ham ularning bir nechta turlaridan foydalanilishi mumkin.
  • Integratsiyalashgan dasturlash muhiti (IDE) – bir vaqtning o’zida dasturlash, kompilyatsiya qilish va proshivka qilish imkoniyatiga ega bo’lgan dasturiy majmua. Masalan, Anduino IDE dasturi.
  • Kompilyator – dasturiy kodni mashina kodiga o’tkazuvchi dastur.
  • Kompilyatsiya – dasturiy kodni mashina kodiga o’tkazish jarayoni.
  • Mashina kodi (proshivka) – protsessor tomonidan ketma-ket bajariladigan dasturiy kod. Bunday kod faqat raqamlardan tashkil topadi va inson uni o’qiy yoki tushuna olmaydi. Bunday kod fayli ko’pincha .bin, .hex kengaytmalarida saqlanadi. Ulardan tayyor dasturni erkin ko’paytirishda foydalanish mumkin, lekin ularni tahrirlashning deyarli imkoni yo’q.
  • Mosfet – maydon tranzistori. Tranzistorning elektr maydon ta’sirida boshqariladigan turi. U yuqori chastotali qurilmalarda va kam elektr energiyasi sarf etilishi talab etiladigan qurilmalarda keng qo’llaniladi. Maydon tranzistorining ishlash (kuchaytirish, ulash/uzish) prinsipi bipolyar tranzistornikidan farq qiladi va shunga mos tarzda uning elektrodlari ham boshqacha – “zatvor”, “stok”, “istok” deya nomlanadi. Arduino qurilmalarini yaratishda mosfet tranzistorlardan signal quvvatini (tok kuchini) oshirish orqali yuqori quvvat talab qiluvchi qurilmalarni boshqarish uchun ishlatiladi, chunki mikrokontroller pinlarining maksimal yatkazib bera oladigan tok kuchi 20-25 mA ni tashkil qiladi xolos. Bir necha yuzlab milliamper yoki undan yuqori elektr toki iste’mol qiladigan qurilmalarni Arduino platasiga to’g’ridan to’g’ri ulansa, bu tegishli pinning yoki mikrokontrollerning ishdan chiqishiga olib keladi. Shunday vaziyatlarda mosfet tranzistor asosidagi tokni kuchaytirish sxemalarini yaratishga tog’ri keladi. Boshlovchi arduinochilar uchun tegishli sxema asosida tayyor kuchaytiruvchi modul holiga keltirilgan maxsus mosfet-modullardan foydalanish tavsiya etiladi.

  • MQTT (“Message Queue Telemetry Transport” – “xabarlar navbati telemetriyasi transporti”) – buyumlar internetida keng qo’llaniladigan protokol hisoblanadi. U xuddi HTTP protokolidek, ma’lumot almashishda mijoz-server texnologiyasidan foydalanadi. Biroq, MQQT ning HTTP ga nisbatan afzalligi shundaki – u yordamida ma’lumot almashish juda tez (1 sekunddan boshlab va deyarli uzilishlarsiz) amalga oshiriladi, chunki almashinadigan ma’lumot hajmi juda kichik va ortiqcha xizmatchi ma’lumotlarni o’z ichiga olmaydi, bu esa, o’z navbatida aloqa kanallarining ma’lumot o’tkazuvchanligiga ham salbiy ta’sir qilmaydi. MQQT orqali ma’lumot almashishda tomonlar 3 ta vazifani bajarishi mumkin: nashrchi (publisher), obunachi (subscriber) va broker. Bu yerda, broker nashrchi(lar) e’lon qilgan xabar(lar)ni guruhda (topikda) to’plash va obunachi(lar)ga yetkazish vazifasini bajaradi. Kamchiliklari – MQQT-servislar aksariyat hollarda pulli hisoblanadi, bepul variantlarida esa, foydalanuvchi uchun loyihani kengaytirish imkoniyatlarini cheklangan bo’ladi (test rejimi). Shunday bo’lsa-da, ushbu servisdan foydalanuvchilar soni muntazam ortib bormoqda.

  • Nodiskret (murakkab) raqamli signal – raqamlashtirilgan analog signalning qiymatlarini qayta ishlash uchun to’g’ridan-to’g’ri tashqi raqamli qurilmaga (mikrokontrollerga) ma’lumotlar paketi (baytlar) ko’rinishida yuboriladigan shakli tushuniladi. Arduinoda nodiskret raqamli signal har qanday raqamli pin orqali o’qilishi mumkin, lekin signalning tarkibidagi ma’lumotlar paketini o’qish va qayta ishlashni soddalashtirish uchun maxsus bibliotekalardan foydalaniladi. Batafsil ma’lumotlar bilan bu yerda tanishish mumkin (Yuqoridagilardan kelib chiqib, nodiskret yoki murakkab raqamli signal deganda, bayt o’lchov birligida o’lchanadigan raqamli signalni tushunish mumkin).
  • Parsing (tahlil qilish, ajratib olish) – matnli qatorni tahlil qilib, uning bir qismini yoki kerakli qiymatlarni ajratib olish jarayoni. Arduino qurilmasi bilan boshqa qurilmalar aloqa interfeslari orqali bog’langanidan so’ng, ular o’rtasidagi ma’lumot almashinuvida matnli qatordan keng foydalaniladi. Chunki, u foydalanuvchi uchun tushunarli, undan foydalanish qulay va uni boshqa qiymat turlariga o’tkazish ham nisbatan oson bajariladi. Masalan, 2 ta qurilma o’rtasidagi bog’lanishda almashinadigan ma’lumotda turli xil sonlar, telefon raqamlari va boshqa kodlar mavjud bo’lsa, matnli qator bilan ishlovchi buyruq va funksiyalar yordamida ularni ajratib olish hamda raqamli formatdagi tegishli qiymat turiga almashtirib olish mumkin bo’ladi.
  • Pin (kontakt, port) – elektronikada sxemadagi 2 ta elementni o’zaro bog’lovchi kontakt (port) yoki mikrosxemaning oyoqchasi. Mikrokontroller pinlari bajaradigan vazifasiga ko’ra, asosan 2 ta turga ajratiladi: raqamli (digital) va analog (ADC) pinlar. Analog pinlar faqat analog kirish yoki raqamli chiqish rejimlarida ishlatilishi mumkin. Raqamli pinlar esa, raqamli kirish yoki raqamli chiqish rejimlarida foydalanilishi mumkin. Mikrokontroller asosiy pinlari o’z raqami bilan Arduino platalari chetiga ham tortilgan bo’ladi. Shuning uchun Arduino platasi pini deganda mikrokontroller pinini va aksincha (platadagi ayrim qo’shimcha pinlardan tashqari) tushunish mumkin. Kirish rejimidagi raqamli va analog pinlarga hech qanday tashqi qurilma, datchik yoki qutbga tortuvchi rezistorlar ulanmagan (“холостой режим”) taqdirda, ular tashqi ta’sirlar uchun o’ta sezgir bo’ladi, ulardagi signalning qiymati o’zgarib turadi va har qanday tashqi ta’sir (elektromagnir maydon, kuchli tovush, harorat o’zgarishlari, yaqin atrofdagi kontaktli qurilmalar faoliyati) uning qiymatini o’zgartirishi mumkin. Ba’zida bunday holat mikrokontrollerning umumiy faoliyati stabilligiga ham salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
  • Plata – ichki elektron komponentlarni ma’lum bir sxema asosida o’zaro bog’langan holda joylashtirish (lehimlash, montaj qilish) uchun mo’ljallangan, dielektrik materialdan tayyorlangan maxsus panel. Plata komponentlarni bog’lash usuliga ko’ra bir nechta turlarga bo’linadi. Masalan, bo’sh (montajsiz) plata, tayyor (montajli, lehimlangan) plata, maket platasi, prototip platasi va hokazolar. Har qanday elektron qurilmaning asosiy ichki komponentlari bir yoki bir nechta platalardan tashkil topadi. Masalan, Arduino platalari – AVR oilasiga mansub, ATmega mikrokontrollerlari asosida foydalanuvchi qurilmalarini yaratish uchun mo’ljallangan platalar. Expressif kompaniyasining Arduinoni qo’llab-quvvatlovchi ESP8266 platalari o’z tarkibida ichki WiFi modullari mavjudligi bilan, ESP32 platalari esa, bir vaqtning o’zida ichki WiFi va Bluetooth modullari mavjudligi bilan Arduino hamda boshqa platalar oilalaridan ajralib turadi. Raspberry Pi Foundation kompaniyasining Raspberry Pi platasi (Arduinoni qo’llab-quvvatlovchi bir platali mikrokompyuter deb ham yuritiladi) imkoniyatlari juda kengligi, o’z tarkibida WiFi, Bluetooth, Ethernet, bir nechta USB portlari va ayrim datchiklar mavjudligi bilan boshqa platalar oilalaridan ajralib turadi.
  • Programmator – kompilyatsiyalangan kodni (proshivkani) mikrosxema xotirasiga ko’chiruvchi maxsus elektron uskuna.
  • Proshivka – kompilyatsiya qilingan kodni mikrosxema xotirasiga ko’chirish jarayoni yoki shu maqsadda tayyorlangan mashina kodining (bin formatidagi) fayli.
  • Protsedura – dasturiy kodning boshqa qismlaridan turib qayta-qayta chaqirish (foydalanish) mumkin bo’lgan, lekin natijani o’zgaruvchiga o’zlashtirib bo’lmaydigan mustaqil bloki. Ayrim dasturlash tillarida protsedura funksiyaning bir ko’rinishida sifatida qabul qilinadi, ya’ni, ularda protsedura tushunchasi qo’llanilmaydi. Xususan, Arduino IDE dasturida ham protsedura alohida tushuncha sifatida qo’llanilmaydi.
  • PWM (“ШИМ” – широтно-импульсная модуляция, Impuls Kengligi Modulyatsiyasi) – doimiy chastotali signalni impulslar ketma-ketligi ko’rinishida taqdim etish va impulslar chuqurligini o’zgartirish yo’li bilan ushbu signal darajasini boshqarish jarayoni. Soddaroq qilib aytganda, diskret raqamli signallar ketma-ketligining qiymatlarini analog signal shakliga o’xshash holga keltirish. Mikrokontrollerning ayrim raqamli pinlari orqali raqamli signallarning ketma-ketligini analogWrite() funksiyasi yordamida analog signalga o’xshash ko’rinishga – silliq o’zgaruvchi signal shakliga keltirish mumkin. Bunday imkoniyatga ega bo’lgan pinlarni PWM pinlar (“ШИМ пины”) deb ataladi. Raqamli signalning o’zgarishidagi silliqlik darajasi esa, mikrokontrollerning arxitekturasi (aniqrog’i, takt chastotasi)ga bog’liq bo’ladi va uning standart qiymati (razryadi) 8 bit (maksimal qiymati = 2^8 = 256) ga teng (dasturiy yo’l bilan PWM signal razryadini oshirish mumkin, lekin bunda hosil bo’lgan raqamli signal chastotasi (silliqlik darajasi) teskari proportsional tarzda pasayadi). Demak, standart hollarda tegishli pindagi signalning raqamli qiymati – kuchlanish darajasidan kelib chiqib (0…+5V kuchlanishiga mos qiymat) 0…255 oralig’ida bo’ladi.
  • Raqamli signal – turli elektron komponentlar yordamida boshqa turdagi signalni diskretlashtirish orqali hosil qilinadigan elektr signali shakli. Analog signalga nisbatan ustunligi – bunday signalning shovqinlarga bardoshliligi yuqori, tez uzatiladi. Raqamli signallarni uzoq masofalarga uzatishda ular “ma’lumot paketi”lariga bo’lib olinadi va shu holatda aloqa kanali yordamida qabul qiluvchiga uzatiladi. Qabul qiluvchi uni dastlabki holatiga qayta tiklab oladi va qayta ishlash bloklariga o’tkazadi. Raqamli signalning kamchiliklari – qayta ishlash jarayoni murakkabligi, murakkab va qimmatroq elektron komponentlardan foydalanilishi, raqamli uskunalarni ta’mirlashning qiyinroqligi. Yana bir kamchiligi – nisbatan kuchliroq shovqin raqamli signalni nafaqat kuchsizlantirishi, balki butunlay yo’qolishiga ham sabab bo’lishi mumkin (Masalan, nisbatan kuchli shovqin analog televideniyening signalini xiralashtirishi, sifatini pasaytirishi mumkin xolos, lekin butunlay yo’qotmaydi, demak undan foydalanishni davom ettirish mumkin. Biroq shunday darajadagi kuchli shovqin raqamli televideniye signalini butunlay yoki qisman yo’qolishiga (raqamli signal paketlari manzilga yetib bormay qolishiga) sabab bo’lishi, natijada umuman tushunarsiz va yaroqsiz signalga aylanib qolishiga sabab bo’lishi mumkin). Arduinoda diskret signal ham raqamli signalning bir ko’rinishi sifatida qabul qilinadi.
  • RF-modul (radiochastota moduli) – 315, 433, 868 MGz radioto’lqin chastotalarida raqamli ma’lumotlarni ayirboshlash uchun mo’ljallangan uzatish va qabul qilish modullari. Aslida barcha radiochastota diapazonlarida ushlaydigan modullarni (masalan, Bluetooth, WiFi, ZigBee, nRF24L01, LoRa va hokazo modullarini) shunday nom bilan yuritish mumkin, lekin faqat kam quvvatli modullarni RF-modul deb yuritish odatga aylangan. Ba’zida RF-modullarning ishchi chastotasi ham aniq ko’rsatiladi: RF433, RF315 kabi.
  • RFID (radiochastota identifikatsiyasi) – juda qisqa (bir necha santimetr) masofalarda maxsus ixcham qurilmalar o’rtasida radiosignallar yordamida ma’lumot ayirboshlash texnologiyasi. RFID texnologiyasi yordamida radiochastotalar orqali ma’lumot ayirboshlash uchun RFID-kalitlar va ularni o’quvchi modullardan foydalaniladi. Ulardan elektron qulflarni oson ochishda keng foydalaniladi. Turli radiochastotalarda ishlashga mo’ljallangan RFID modullar uchraydi: quyi chastotali (LF, 125 kGs), yuqori chastotali (HF, 13.56 MGs) va ultra yuqori chastotali (UHF). Arduino qurilmalarini yaratishda ko’proq 13.56 MGs chastotada ishlovchi MFRC522 chipli modullardan keng foydalaniladi.
  • Signal – axborotni uzatish, qayta ishlash va saqlashda foydalanish uchun xabar yoki hodisaning moddiy yaxlitlanishi. Kundalik hayotdagi tovush, yorug’lik, radioto’lqin, issiqlik, namlik, gaz va boshqa ko’rinishdagi tabiiy-fizik hodisalar signal hisoblanadi. Uni sezish va ajratish xususiyatiga ega bo’lgan turli xil elektron komponentlar (datchiklar) yordamida signal dastlabki tabiiy shaklidan elektr signaliga aylantirilishi hamda qayta ishlanishi (tahlil qilinishi, kuchaytirilishi, raqamlashtirilishi, analoglashtirilishi) mumkin. Arduino qurilmalari, va umuman mikrokontrollerlar asosan raqamlashtirilgan signal bilan ishlaydi. Raqamlashtirilgan signal esa o’z o’rnida quyi darajali va yuqori darajali signallarga bo’linadi. Quyi darajali signal (LOW, false, 0, GND, -) – raqamli pinda 0 (nol) volt yoki shunga yaqin kuchlanish bo’lgan holat. Quyi darajadagi signalning maksimal qiymati Arduino platasidagi stabillashtirilgan kuchlanishning maksimal qiymatining yarmi bilan cheklanadi (masalan, AVR uchun 0V<U<2,5V, ESP uchun 0V<U<1,65V). Dasturlashda quyi darajali signalning qiymatini 0, LOW, false tarzida belgilab ketilishi mumkin. Kompilyator ularning hammasini 0 qiymati sifatida qabul qiladi. Chiqish rejimidagi raqamli pinda quyi darajali signalni dastur yordamida hosil qilish uchun unga yuqoridagi qiymatlardan birini o’rnatish yetarli (masalan, “GND” piniga ulangan knopka yordamida). Kirish rejimidagi raqamli pinda qat’iy 0 qiymatini ushlab turish (yoki PULLDOWN, “manfiy qutbga tortish”, “стягивание” rejimi – quyiroqdagi rasmga qarang) uchun shu pin bilan “GND” qutbi orasiga 5-10kOm qiymatli rezistorni ulash ham mumkin. Lekin, dastur yordamida ushbu vazifani bajarib bo’lmaydi. Yuqori darajali signal (HIGH, true, 1, +3.3/5V) – raqamli pinda +3,3…+5 volt kuchlanish bo’lgan holat. Yuqori darajadagi signalning maksimal qiymati Arduino platasidagi stabillashtirilgan kuchlanishning maksimal qiymati bilan cheklanadi, quyi qiymati esa, ushbu kuchlanishning yarmiga teng bo’lishi mumkin (masalan AVR uchun 2,5V<=U<5V, ESP uchun 1,65V<=U<3,3V). Dasturlashda yuqori darajali signalning qiymatini 1, HIGH, true tarzida belgilab ketilishi mumkin. Kompilyator ularning hammasini 1 qiymati sifatida qabul qiladi. Chiqish rejimidagi raqamli pinda yuqori darajali signalni dastur yordamida hosil qilish uchun unga HIGH qiymatini o’rnatish yetarli (masalan, “+” qutbiga ulangan knopka yordamida), natijada tegishli pinda platadagi maksimal kuchlanishga teng bo’lgan kuchlanish (masalan, +3.3V yoki +5V) hosil bo’ladi. Kirish rejimidagi raqamli pinda dastur yordamida qat’iy 1 (PULLUP, “musbat qutbga tortish”, “подтягивание”. Quyiroqdagi rasmga qarang) qiymatini ushlab turish uchun unga pinMode funksiyasi yordamida INPUT_PULLUP qiymatini qo’llash mumkin. Natijada, knopka yordamida GND qutbiga ulanmagunga qadar pin holati yuqori signal (qat’iy 1) holatida bo’ladi. Shuningdek, kiritish rejimidagi raqamli pinda qat’iy 1 holatini ushlab turish uchun sxemadagi shu pin bilan “+” qutbi orasiga 10 kOm (yoki undan ortiqroq) qiymatli rezistorni o’rnatish (lehimlash) ham mumkin. Bunda ham, pinga vaqtincha 0 qiymatini o’rnatish uchun “GND” ga ulangan knopkadan foydalanishga tog’ri keladi, qolgan paytda pin qat’iy 1 (yuqori signal) holatida bo’ladi.

  • Sketch (“эскиз”) – Arduino IDE dasturida yaratilgan va tahrirlanadigan dasturiy kod faylining turi. Arduino sketch fayllari ino formatida saqlanadi.
  • ZigBee – qurilmalarni bog’lashda past quvvatli radiosignallarni qo’llashga asoslangan, WiFi protokoliga o’xshash, simsiz aloqa protokoli. U IEEE 802.15.4 standartiga asoslangan. Uning vazifasi – kam quvvat talab qiluvchi qurilmalar o’rtasida simsiz aloqa o’rnatish va bunda tarmoqlarning mesh-topologiyasini ham qo’llash hisoblanadi. Asosiy qo’llanish sohalari – simsiz datchikli tarmoqlar, turar-joylarni (“aqlli uy”, “aqlli bino”…), tibbiyot uskunalarini avtomatlashtirish, sanoat tizimlarini monitoring qilish va boshqarish, maishiy elektronika va hokazo. Zigbee texnologiyasining eng muhim jihati – past quvvatli elektron qurilmalar o’rtasida tarmoqlarning nafaqat oddiyroq hisoblangan “nuqtadan-nuqtaga”, “daraxtsimon” yoki “yulduzsimon” topologiyalarini, balki “yacheykali” topologiyasini ham qo’llay olish imkoniyati hisoblanadi. Bunda, lokal Zigbee tarmog’idagi barcha elektron qurilmalar maxsus kommutatordan tashqari bir-biri orqali ham bog’lana oladi va ulardan birining yoki kommutatorning ishdan chiqishi qolga qurilmalar o’rtasidagi aloqa uzilishiga olib kelmaydi. Shu jihatlari bilan u WiFi texnologiyalaridan farq qiladi. Asosiy kamchiligi – katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatishga mo’ljallanmaganligi hisoblanadi.

Добавить комментарий